(82kB)

Towarzystwo Przyjaciół Hajnówki

Miejsca Pamięci Narodowej w Hajnówce

Na terenie Hajnówki znajduje się kilkanaście miejsc pamięci narodowej. Zgodnie z ustawą z 1999 r. takim miejscem jest: obiekt budowlany wraz z gruntem, na którym jest położony, lub grunt upamiętniający postaci lub wydarzenia znaczące dla dziedzictwa Państwa i Narodu Polskiego lub innego Narodu, a w szczególności pomnik, krzyż, kapliczka i kopiec, inny przedmiot upamiętniający postaci lub wydarzenia znaczące dla dziedzictwa Państwa i Narodu Polskiego lub innego Narodu, grób lub cmentarz wojenny.

Cmentarz prawosławny - mieści się na rozwidleniu ul. M. Reja i drogi wyjazdowej do Białowieży. Powstał po utworzeniu parafii prawosławnej w 1942 roku. W 1953 r. z inicjatywy proboszcza ks. A. Dziewiatowskiego wzniesiono cerkiew cmentarną pw. Wszystkich Świętych o konstrukcji zrębowej, szalowaną, na planie prostokąta.

Cmentarz rzymskokatolicki - mieści się na rozwidleniu ul. Celnej i 3 Maja, po lewej stronie ulicy na wyjeździe z Hajnówki do Białowieży. Powstał w 1923 roku po utworzeniu parafii katolickiej. Jako pierwszy został tu pochowany 29-letni leśniczy Nadleśnictwa Starzyńskiego w Hajnówce, porucznik rezerwy Stanisław Milczewski, który zmarł 15 maja 1923 r. W 1942 roku na polecenie niemieckiego komisarza Hajnówki Kocha zbudowano na cmentarzu kaplicę grzebalną o wymiarach 5x10 m, aby uniknąć przechodzenia konduktów żałobnych przez całe miasto. Obok cmentarza postawiono dwa domy z materiałów przywiezionych przez sowietów. W 1945 roku cmentarz został ogrodzony siatką. W 1953 r. wykonano bramy, doprowadzono wodę. W 1975 rozprowadzono wodę po cmentarzu. W 1977 roku do kaplicy przeniesiono główny ołtarz z kościoła Podwyższenia Krzyża Św. W 1985 r. staraniem Aleksego Zina Ministerstwo Leśnictwa wydało pozytywną decyzję o wyłączeniu gruntów z państwowego gospodarstwa leśnego w Nadleśnictwie Hajnówka z przeznaczeniem na poszerzenie cmentarza grzebalnego o 1,5 ha w kierunku Lipin. 3 września 1995 roku powstała parafia rzymskokatolicka pw. Św. Apostołów Cyryla i Metodego. Kaplica cmentarna stała się tymczasową świątynią parafialną a dom parafialny - plebanią.

Cmentarz wojenny żołnierzy radzieckich - z okresu II wojny światowej znajduje się przy ul. 3-go Maja, po prawej stronie ulicy na wyjeździe z Hajnówki do Białowieży poświęcony pamięci spoczywających na tym cmentarzu oficerów i żołnierzy Armii Czerwonej poległych w walce z Niemcami w Hajnówce i jej okolicach w czerwcu 1941 r. i w lipcu 1944 r."Liczba pochowanych: 1239. Liczba zidentyfikowanych: 6.

Cmentarz żołnierzy niemieckich i rosyjskich z okresu I wojny światowej - napis na obelisku autorstwa Jarosława Perszki głosi, że "Tu spoczywa 32 nieznanych żołnierzy niemieckich i 9 żołnierzy rosyjskich poległych w latach 1914-1918" mimo, że Niemcy wkroczyli na nasze tereny w 1915 roku. Cmentarz znajduje się przy ul. 3 Maja, naprzeciwko Parku Wodnego. Forma przestrzenna "Niezłomnym" poświęcona robotnikom leśnym okresu międzywojennego, znajdująca się w Parku XXX-lecia z 1976 roku. Autorem jest artysta rzeźbiarz Józef Marek, prof. ASP w Krakowie. Przedstawia 5 sylwetek o wysokości ok. 10 m, wykonanych ze słupów telefonicznych z przymocowanymi dłońmi i rzeźbionymi głowami. Słupy osadzono na wkopanych w ziemi konstrukcjach metalowych

Kompozycja memoratywna w kościele p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Hajnówce - zaprojektowana i wykonana przez Jarosława Perszko, umieszczona na ścianie w lewym przedsionku, sklada się z 3 elementów: znaku Związku Sybiraków umieszczonego w kartuszu; tablicy stylizowanej na wstęgę zgrzebnego płótna z tekstem i datami: "Pamięci zesłańców deportowanych na Sybir i do Kazachstanu z Hajnówki i okolic, zmarłych na obcej ziemi, wdzięczni Bogu za ocalenie i powrót - Sybiracy". A.D. 2004. Daty deportacji: 23 XII 1939 r., 10 II 1940 r., 13.04.1940., 29 VI 1940 r., 20 VI 1941 r., 1.04.1951"; małej prostokątnej tabliczki ze słowami: "Modlitwa moja cicha i bez słów". Fundatorami byli: Sybiraczka Walentyna Rozalsky z d. Żedź z Florydy, Koło Terenowe Związku Sybiraków z Hajnówki, Burmistrz Miasta Hajnówka. Odsłonięcia i poświęcenia Tablicy Pamięci dokonał ks. prałat Marian Świerszczyński, proboszcz parafii Podwyższenia Krzyża Świętego.

Krzyż Katyński - płaskorzeźba z drewna wykonana przez Stanisława Żywolewskiego, ofiarowana przez Sybiraczkę Eugenię Siniakowicz-Gass jako wotum wdzięczności za ocalenie i powrót z Syberii. Znajduje się w kościele p.w. Świętych Cyryla i Metodego w Hajnówce. W górnej części drewnianego krzyża umieszczony jest orzeł w koronie. W środkowej części znajduje się postać Matki Boskiej . Z prawej strony zwisa drewniana szarfa z napisem "Pomóż przebaczyć 1940". Na pionowym elemencie krzyża znajdują się napisy: "Katyń, Syberia, Kazachstan, Workuta, Golgota Wschodu, Sybiracy z Hajnówki, A.D. 2006".

Mogiła żołnierzy polskich z wojny 1920 roku - do 1939 r. w lesie przy warszawskim torze kolejowym znajdowała się ogrodzona mogiła z drewnianym krzyżem mogiła polskich jeńców wojennych pomordowanych przez wojska Tuchaczewskiego. Mogiła została sprofanowana w 1939 r. po zajęciu Hajnówki przez wojska sowieckie za cichym przyzwoleniem nowych władz. Z ich inspiracji urządzono tu wysypisko śmieci. W 1990 r. z inicjatywy proboszcza - ks. A. Trochimiak na miejscu mogiły postawiono krzyż i ogrodzenie. Pierwsze uroczystości patriotyczne odbyły się przy tym krzyżu w listopadzie 1990 r. Od tego czasu 15 sierpnia i 11 listopada katolicy składają na mogile kwiaty. Gdy we wrześniu 2007 roku radny Bogusława Łabędzki wystosował do burmistrza Hajnówki prośbę o zainteresowanie się mogiłą na Międzytorach i wykorzystanie tego historycznego miejsca do obchodów miejskich uroczystości patriotycznych, w odpowiedzi Burmistrz wystosował do proboszcza parafii p.w. Świętych Cyryla i Metodego pismo z prośbą o znalezienie na cmentarzu katolickim godziwego miejsca na szczątki pogrzebanych tam żołnierzy, co wywołało oburzenie środowiska katolickiego. W 2010 roku podczas uroczystości z okazji Święta Niepodległości poświęcono nowy okazały krzyż, który zastąpił dotychczasowy skromny krzyż.

Pomnik plutonowego Bierwiaczonka - odsłonięty 7 września 1985 r. u zbiegu ulic 1 Maja i L. Waryńskiego (obecnie 3 Maja i S. Batorego). Składa się z postumentu, na którym utwierdzono kamień z tablicą pamiątkową upamiętniającą bohaterską postać kpr. Bolesława Bierwiaczonka, pośmiertelnie mianowanego plutonowym oraz odznaczonego dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Jego autorem jest Wiktor Kabac. "Pamięci bohaterskiego obrońcy Hajnówki przed najazdem hitlerowskim 1939 r. plutonowego Bolesława Bierwiaczonka odznaczonego dwukrotnie Krzyżem Walecznych, dowódcy CKM-u podczas walk Pułku 3 Strzelców Konnych. Społeczeństwo Hajnówki, Towarzysze broni. Wrzesień 1985 r."

Pomnik III Pułku Strzelców Konnych - kamień z tablicą pamiątkową odsłonięty w Parku Miejskim w 1982 r., w obecności uczestników Zjazdu Koła Żołnierzy tego Pułku, autorstwa Wiktora Kabaca. Powstał dla upamiętnienia walk III Pułku Strzelców Konnych w obronie Hajnówki 17 września 1939 r. Napis na tablicy głosi: "Pamięci żołnierzy Pułku 3 Strzelców Konnych im Hetmana Stefana Czarneckiego. Wołkowysk, Czerwony Bór, Hajnówka, Kalenkowicze, Kalinowy Dół, Kosiny. Wrzesień, październik 1939. Koledzy 1981."

Pomnik poległych funkcjonariuszy SB i MO przy Komendzie Powiatowej Policji w Hajnówce odsłonięty w 1986 roku. Betonowy cokół u podstawy pokryty terakotą, element w postaci słupa wyłożony płytkami marmurowymi. Na dole napis "Cześć ich pamięci". Z prawej strony płyta z napisem "Funkcjonariuszom SB i MO Ziemi Hajnowskiej poległym o utrwalenie władzy ludowej. Hajnówka 1986.10.07". Z lewej i prawej strony płyty z listą 36 poległych funkcjonariuszy SB i MO.

Pomnik Konstytucji 3 Maja - postawiony w 1989 roku w 50 rocznicę istnienia Stronnictwa Demokratycznego w Parku Miejskim. Na betonowym cokole umieszczono granitową płytę, do której przymocowano tablicę z napisem: ">Wszelka władza społeczności ludzkiej początek swój bierze z woli narodu< Konstytucja 3 Maja 1791. W 50 rocznicę istnienia Stronnictwa Demokratycznego. Hajnówka 1989". Co roku w tym miejscu odbywają się uroczystości patriotyczne z okazji Święta 3 Maja z udziałem wiernych Kościoła katolickiego, Cerkwi prawosławnej oraz duchowieństwa i władz samorządowych. W 1995 r. w przeddzień uroczystości został zdewastowany przez nieznanych sprawców.

Pomnik mieszkańcom Hajnówki i okolic, zamordowanych przez okupantów hitlerowskich - ustawiony w 1980 r. na terenie starej żwirowni na skraju Puszczy Białowieskiej w Leśnictwie Kryniczka w oddziale 355Aa (na przedłużeniu ul. Białowieskiej). W głębi z lewej strony znajdują się trzy rzeźby w drewnie wysokości 7-9 m autorstwa rzeźbiarza Tadeusza Markiewicza l Wiktora Kabaca. W 1995 r. z inicjatywy inż. Kazimierza Kubackiego ustawiono metalowy krzyż, u podnóża którego położono kamień z przymocowaną płytą zawierającą napis "Miejsce straceń 142 mieszkańców Hajnówki i okolic zamordowanych przez hitlerowskich barbarzyńców w dniach 12.05.1942 i 17.09.1943". Z prawej strony rzeźba w kamieniu przedstawiająca krzyże prawosławny i katolicki oraz napis w dwóch językach "Kamienie krzyczeć będą" na niebieskim tle.

Pomnik ofiar mordu w okresie okupacji sowieckiej w dzielnicy Judzianka, wzniesiony ku czci i pamięci piętnastu mieszkańców Siemiatycz i okolic rozstrzelanych przez NKWD w dniu 23 czerwca 1941 roku. Powstał dzięki staraniom rodzin pomordowanych oraz pomocy ks. Alfonsa Trochimiaka, proboszcza parafii Podwyższenia Krzyża Św. w Hajnówce, znanego społecznika inż. Kazimierza Kubackiego oraz Związku "Solidarność". Projekt pomnika opracował Wiktor Kabac. Materiału na krzyż dostarczyły PKP. Prace techniczne i montaż wykonały Hajnowskie Zakłady Przemysłu Maszynowego Leśnictwa, wsparcia finansowego udzielił Burmistrz Miasta. Odsłonięcie pomnika odbyło się w Święto Narodowe 11 Listopada 1991 roku. Poświęcenia dokonał ks. biskup Władysław Jędruszuk. Na miejscu zbrodni znajduje się Krzyż, dwa potężne głazy i tablica z napisem i dedykacją "Pamięci ofiar zbrodni dokonanej w tym miejscu przez NKWD 23.VI.1941 r. na 16 mieszkańcach Siemiatycz i okolic".. W 2010 roku pomnik został odrestaurowany staraniom Koła Terenowego Związku Sybiraków w Hajnówce i pomocy finansowej Starostwa Powiatowego. Patronat nad pomnikiem sprawuje Szkoła Podstawowa nr 3.

Pomnik ofiar przemocy i represji na Skwerku dr Wasilewskiego powstał w 1991 r. w miejscu pomnika-czołgu ustawionego tam w 1976 r. Szkic do projektu wykonał architekt Tadeusz Markiewicz. Opracowanie projektu zaproponowano Wiktorowi Kabacowi i Jarosławowi Perszce. Ma on formę krzyża łacińskiego z aluminium o wysokości 6,5 m z wpisanym symbolem "V". Zachowano stary betonowy postument, który jak gdyby się rozpadał na dwie części, a z tego rozpadu powstawał krzyż - symbol pojednania. Postument, na którym stał czołg, został z jednej strony przecięty aluminiową płytą. Z drugiej strony podstawa jest rozkruszona - jak od ciosu miecza - i wypadają z niej kamienie. Wygląda to, jakby burzył on dotychczasową wizję poprzedniego pomnika. Od frontu widnieje na pomniku napis w dwóch językach: staro-cerkiewno-słowiańskim - "Żertwam brani, wielia skorpi 91" i polskim - "Ofiarom wojen, przemocy i represji".

Pomnik ofiar represji hitlerowskich i sowieckich na cmentarzu rzymskokatolickim. Składa się z krzyża z szyn kolejowych o wys. 6 m, korpusu z bloków betonowych pochodzących z ruin mostów. Projekt i tablice z brązu wykonał Jarosław Perszko. Osłonięty i poświęcony 17 września 1993 roku w 50. rocznicę mordu dokonanego przez Niemców na mieszkańcach Hajnówki i okolic, zbieżny z dniem napaści ZSRR na Polskę. Płyta z lewej strony poświęcona jest ofiarom stalinizmu a z prawej strony ofiarom hitleryzmu.

Pomnik Powstania Styczniowego - odsłonięty i poświęcony 13 stycznia 2013 r. na skwerze przy kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Hajnówce. Powstał o z inicjatywy posła Krzysztofa Jurgiela, senatora Jana Dobrzyńskiego, radnych PiS sejmiku samorządowego województwa podlaskiego oraz proboszcza tej hajnowskiej parafii ks. kan. Józefa Poskrobki. Odsłonięcia jego dokonali reprezentanci inicjatorów i zarazem sponsorów monumentu w postaci kamienia, z wizerunkiem orła w koronie z napisem : "..Cześć Waszym duszom, co gorzały dumnie W tę noc styczniową, dziwnie rozsrebrzoną, Kiedyście zwarci w trzy szare kolumny Zapałem zbrojni, w walkę szli szaloną... 1863

Zapomniany cmentarz z 1920 roku "na górce" przy wiadukcie kolejowym - prawdopodobnie zaczątkiem cmentarza stały się groby żołnierzy poległych w wojnie z bolszewikami w 1920 roku. Według Witolda Tatarczyka było ich jedenastu, w dokumentach z lat sześćdziesiątych poświadczono istnienie wspólnego grobu dwunastu wojskowych pogrzebanych w roku 1920. Znane są dwa nazwiska pochowanych żołnierzy. W księgach parafialnych narewkowskiej rzymskokatolickiej parafii widnieją nazwiska siedmiu osób prywatnych pochowanych na tym cmentarzu w latach 1921-1923: Stanisław Białowons, Zygmunt Dmowski, Władysław Podsiadły, Marian Mrozowski, Jan Wolski, Zofia Mikłaszewicz, Elżbieta Buciak. Pochówki dotyczyły osób wyznania rzymskokatolickiego, gdyż ludziom trudno było jechać na cmentarz do Narewki. Pogrzeby odbywały się bez udziału księdza, w aktach zgonów widnieje wpis "pochowany przez krewnych na cmentarzu hajnowieckim". Na cmentarzu był pomnik ogrodzony metalowym płotem oraz kilka wypukłości na ziemi. Cmentarz, którego powierzchnia wynosiła około 400 metrów kwadratowych, został zlikwidowany w roku 1965 bez ekshumacji spoczywających tam zwłok. Na miejscu cmentarza stanął blok wojskowy, a mieszkańcy jeszcze długo, uprawiając ogródki, natrafiali na kości, które składali w jedno miejsce - w rogu posesji. Od kilku lat Komitet Obrony Pamięci Narodowej czyni bezskuteczne starania o upamiętnienie tego miejsca.