(82kB)
Towarzystwo Przyjaciół Hajnówki

Gdzie się podziała Skarbosławka?

(26kB)

Mapa Puszczy Białowieskiej znajdująca się w książce Ottona Hedemanna "Dzieje Puszczy Białowieskiej w Polsce przedrozbiorowej (w okresie do 1798 roku)", Warszawa 1939 wprowadziła pewne zamieszanie dotyczące rzeki Skarbosławki.
Na stronie internetowej www.pwik-hajnowka.pl Artur Gierasimiuk pisze: "Nasuwa się więc pytanie, czy Skarbosławka to jest to samo co Leśna, czy też z historycznego punktu widzenia są to dwa różne cieki wodne. Jaka jest przyczyna tajemniczego zniknięcia strumienia Skarbosławka? Czy zniknął bez śladu w wyniku zabiegów melioracyjnych, czy też istnieje nadal jako bezimienny rów melioracyjny? A może rzeka Leśna i strumień Skarbosławka to ten sam ciek? Sprawa jest tajemnicza i warta wyjaśnienia. Może gdzieś w przepastnych archiwach znajduje się odpowiedź na to pytanie?

Ponieważ temat ten mnie zainteresował, postanowiłem dowiedzieć się czegoś więcej o Skarbosławce. W "Ordinatia pusczy j.k.mści. leśnictwa Białowieżskiego y Kamienieckiego.." z 1639 r. znalazła się pierwsza wzmianka źródłowa o terenach, gdzie obecnie leży Hajnówka - "przez rzekę Leśnicę kraiem Lasu Białego do Judina Błota, stamtąd do rzeczki Skrobosławki do Dubin do Sadka Uroczyska"... Kolejna wzmianka, tym razem o zasiedleniu terenów wchodzących w skład dzisiejszego miasta znalazła się w "Inwentarzu leśnictwa białowieskiego" z 1670 r. - .."Krzysztoph Haynaw na uroczyszczu Skarbosławce mieszka na granicy Podlaskiey, od którey przy Gościńcu od Ladzkiego Leśnictwa"..

Wymieniono tu nazwę Skrobosławka w odniesieniu do rzeki i nazwę Skarbosławka dotyczącą uroczyska. W książce Hedemanna nazwy te odnoszą się zarówno do rzeki i do uroczyska. Skrobosławka wymieniona została 5 razy a Skarbosławka - 2 razy. Trudno powiedzieć, która nazwa jest właściwa.

Poddałem analizie przebieg rzeki na dostępnych mapach z XVIII i XIX wieku. Pierwsza mapa M. Polchowskiego z 1784 r. przedstawia rzekę przepływającą obok Straży (Hajnowskiej). Mapa jest mało szczegółowa. Widać, że rzeka ma dopływ lecz nie wiadoma, gdzie jest rzeka główna.

(18kB)
Mapa Polchowskiego


Następna mapa przedstawiająca pogranicze Rosji i Prus w latach 1795-1807 przedstawia rzekę graniczną Lsna biegnącą obok miejscowości Dolna i Bielszczyzna. W rejonie Hajnowszczyzny widać dopływ bez nazwy (Skarbowsławkę).

(23kB)
Fragment mapy Tableau der Karte von Neu Ost Preussen z 1806 r.


Na mapie J. Brinckena z 1826 r. widać, że rzeka Leśna płynie między Bielszczyzną i Dubinami, a jej lewy dopływ między Dubinami i Postołowem.

(36kB)

Na kolejnej mapie z 1889 roku przedstawiona jest jedna rzeka zgodnie z obecnym przebiegiem rzeki Leśnej. Natomiast na na mapie rosyjskiej z 1908 r. jest nazwa Skrobosławka.


(47kB)


W wyniku analizy przebiegu rzek na powyższych mapach doszedłem do wniosku, że rzeka główna Leśna Prawa (Leśnica, Lsna) brała początek w okolicy wsi Bielszczyzna. W wyniku obniżenia poziomu wody gruntowej, rzeka zaczęła pełnić rolę rowu melioracyjnego, zazwyczaj suchego w okresie letnim, a jej dopływ - nawodniony przez cały rok strumień Skarbosławka zaczęto traktować jako początek rzeki Leśnej Prawej. Potwierdzeniem mojej teorii może być mapa Nadleśnictwa Hajnowskiego, na której rzeka Leśna przebiega obok Bielszczyzny.

(49kB)


Strumień Skarbosławka (Skrobosławka) - strumień wypływający z okolicy Fermy Dubińskiej, płynący między Dubinami a Postołowem i Sawinym Hrudem oraz przez uroczysko Skarbosławka wpadający z lewej strony do rzeki Leśnej Prawej w pobliżu obecnego wiaduktu kolejowego na drodze do Bielska Podlaskiego. Prof. Michał Kondratiuk przedstawił teorię, że nazwa ta oznaczała rzekę, która jest "sławna skarbami", a więc zapewne obfitowała w duże ilości ryb. Nazwę tą mogli nadać mieszkańcy wsi Sawiny Gród już w XVI w. Na mapach z XIX wieku nazwa strumienia Skarbosławka była pomijana względnie określono ja jako bezimiennyj strumok. Ostatni chyba raz nazwę Skarbosławka użyto na rosyjskiej mapie Bielska Podlaskiego z 1908 roku.

(36kB)
Przebieg rzeki Leśnej (linia niebieska) i Skarbosławki (linia granatowa) wg Hedemanna


Zastanawiające jest dlaczego Otton Hedemann umieścił na mapie Leśną i Skarbosławkę między Dubinami i Postołowem? Być może powołując się na zapis Lubawskiego znaleziony w XVI-wiecznych aktach Metryki Litewskiej - "na rzece Lśnie w imię Postołowa" przyjął, że strumień płynący od Dubin w stronę Hajnówki to Leśna Prawa. Ponieważ nie mógł pominąć istnienia Skrobosławki, na mapie Puszczy Białowieskiej umieścił ją między ścianą Puszczy Białowieskiej i wsiami Postołowo, Sowiny Hrud, płynącą dalej przez teren Zakładów "Hamech", osiedle Hajnówka II, Reja, przez Majdan do ujścia z rzeką Leśną w pobliżu więzienia.

Postanowiłem ustalić, czy rzeka mogła płynąć tą trasą. W wyniku obserwacji map topograficznych terenu Hajnówki stwierdziłem, że Hedemann ustalając przebieg Skarbosławki popełnił duży błąd, gdyż strumień musiałaby płynąć 6 do 8 m pod górę.

Podsumowanie:

Na podstawie powyższych dociekań ustaliłem, że rzeka Leśna i strumień Skarbosławka to ten sam ciek. W wyniku błędnego wyznaczenia przebiegu strumienia na mapie Hedemanna Skarbosławkę na zawsze usunięto z polskich map. Może warto byłoby tę nazwę przywrócić?

Ryszard Pater