(82kB)
Towarzystwo Przyjaciół Hajnówki

60 lat powiatu hajnowskiego



Podległość administracyjna obecnego terenu powiatu hajnowskiego w okresie od XVII do XX wieku


Haynowszczyzna powstała na terenach należących do województwa brzesko-litewskiego I Rzeczypospolitej, wchodzącego w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po III rozbiorze Polski w 1795 znalazła się na terenie powiatu prużańskiego wchodzącego w skład Rosji. Początkowo był częścią guberni słonimskiej (1796), litewskiej (1797-1801), a później aż do końca swego istnienia grodzieńskiej (1801-1915). W wyniku Traktatu ryskiego powiat w całości wszedł w skład II Rzeczypospolitej i stał się częścią województwa poleskiego jako powiat prużański. Kilka gmin (m.in. Białowieżę) włączono w skład województwa białostockiego.

Hajnówka zawdzięczała swój rozwój położeniu w pobliżu Puszczy Białowieskiej i linii kolejowej przebiegającej przez Hajnówkę. W tym czasie Hajnówka była niewielką wsią położoną na południe od rzeki Leśna. W latach 1915-1918, podczas I wojny światowej, okupant niemiecki dokonał rabunkowej eksploatacji Puszczy. W celu przeróbki drewna zbudowano dwa tartaki, terpertyniarnię, parowozownię i sieć kolejek wąskotorowych. Powstała piekarnia, pralnia, łaźnia, kasyna, kino. Na północ od rzeki Leśnej wybudowano fabrykę suchej destylacji drewna oraz osiedle zakładoweFabryki Chemicznej, w pobliżu powstała dzielnica Placówka. Po zakończeniu I wojny światowej zaczęli napływać robotnicy z całej Polski, kilkukrotnie wzrosła liczba mieszkańców Hajnówki. Administracyjnie w latach 1919-1922 Hajnówka należała do powiatu białowieskiego, który podlegał Zarządowi Cywilnemu Ziem Wschodnich, a następnie Zarządowi Terenów Przyfrontowych i Etapowych. Na początku 1921 r. na mocy ustawy z 4 lutego 1921 r. (Dz. U. nr 16, poz. 93) powiat białowieski został włączony do województwa białostockiego utworzonego na mocy Ustawy tymczasowej z 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji. 11 lipca 1922 roku zlikwidowano powiat białowieski - trzy z czterech gmin, tj. Białowieża, Masiewo i Suchopol weszły w skład powiatu bielskiego, jednakże struktura administracyjna starostwa przetrwała do 1925 roku. Organem uchwałodawczym samorządu terytorialnego były sejmiki powiatowe, które wybierały na trzy lata organ wykonawczy - wydział powiatowy. Na czele sejmiku i wydziału powiatowego stał starosta. Nadzór nad samorządem powiatowym należał do wojewodów oraz ministra spraw wewnętrznych.

Hajnówka i stacja kolejowa Hajnówka wchodziły w skład gminy Białowieża. Urząd gminy Białowieża mieścił się we wsi Stoczek 86, następnie został przeniesiony do wsi Krzyże 4. Funkcje wójtów pełnili: Jan Rzepniewski, Sac, Bejnarowicz. Sołtysami w Hajnówce byli: Daniel Melcer (1925-26), Kalenik Bujnowski (1928-30), Aleksander Panasiuk (1931-33). Osada fabryczna Hajnówka należała do gminy Łosinka.

(84kB)
Sołtys Hajnówki Aleksander Panasiuk


Hajnówka w 1929 r. awansowała z dotychczasowej osady do rangi gminy wiejskiej. Rozporządzenie w tej sprawie wydał Minister Spraw Wewnętrznych Sławoj Składkowski, w dniu 27 marca 1929 roku. Zostało ono ogłoszone w "Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej" - nr 23 z 13 kwietnia 1929 roku (poz. 244) i w tymże dniu weszło w życie. Ponad dwa miesiące później, a dokładnie 10 czerwca 1929 roku minister sprawiedliwości wydał rozporządzenie włączające gminę wiejską Hajnówka do okręgu sądu grodzkiego w Białowieży. Rozporządzenie to zostało ogłoszone w "Dzienniku Urzędowym RP" nr 45, poz. 379 z 27 czerwca 1929 roku. Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z 12 sierpnia 1929 roku gmina wiejska Hajnówka uzyskała miejskie uprawnienia finansowe. Gmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych, to rodzaj jednostki administracyjnej funkcjonującej w okresie II Rzeczypospolitej w latach 1924-39 kontynuowanej następnie w okresie PRL w latach 1946-54 (ostatnie nadanie uprawnień odbyły się w 1950 roku). Nowa kategoria gmin wiejskich została wprowadzona Ustawą z dnia 11 sierpnia 1923 roku o tymczasowem uregulowaniu finansów komunalnych. Gminy te nie były uważane za miasta, a ich ludności nie traktowano jako miejskiej w statystykach demograficznych. Niestety gmina Hajnówka nie podołała ciążącym na niej obowiązkom, dlatego rozporządzeniem z dnia 24 czerwca 1930 r. zniesiono gminę wiejską Hajnówka z dniem 30 czerwca 1930 roku.

Na początku lat trzydziestych przystąpiono do rozbudowy zakładów drzewnych, wzrosło zatrudnienie, nastąpił imponujący rozwój Hajnówki, zwanej "drugą Kanadą".

W lipcu 1934 r. przeprowadzono w Polsce kolejną reformę administracyjną, w wyniku której zlikwidowano tzw. małe gminy i utworzono duże. Skasowano wówczas gminy: Domanowo, Dubiażyn, Kąty, Łosinka, Łubin, Narojki, Pasynki, Radziwiłłówka, Rudka, Skórzec, Topczewo i Widźgowo. Utworzono zaś siedem nowych: Bielsk, Boćki, Brańsk, Ciechanowiec, Hajnówka, Drohiczyn, Mielnik. Trzy miasta utraciły prawa miejskie (Boćki, Mielnik i Narew). W skład utworzonej gminy wiejskiej Hajnówka weszły: Borek, Chytra, Progale, Czyżyki, Dubicze Osoczne, Dubiny, Dolna, Wygoda, Górne, Poryjewo kol., Judzianka, Hajnówka, Kozi Przeskok, Leśna, Postołowo, Sacharewo, Sawiny Gród, Skryplewo, Wydmuchowo, Znojka, Gorlańskie Stojło, Jagodniki, Istok, Kojły, Kotówka, Kuraszewo, Maksymowszczyna kol., Lady, Łuszcze, Lipiny, Leniewo, Nowoberezowo, Nowokornino, Osówka, Placówka, Fabr. Chemiczna, Puciska, Bielszczyzna, Pasieczniki Duże, Orzeszkowo, Nowiny, Wierzchowskie, Szostakowo, Trywieża, Wólka, Podwieżanka, Wieżanka kol., Witowo, Bachmat kol., Kraskowszczyzna, Pasieczniki Małe. Razem 27 gromad.

(62kB)

Wójtem gminy w latach 1934-39 był Leopold Kowalczyk. Zastępcą wójta był Tymoteusz Kicel, sekretarzem - Władysław Adamski, pisarzem - Włodzimierz Poskrobko. Obsadzone były również stanowiska buchaltera, skarbnika, budowlańca, woźnego.

W dniu 16 maja 1938 roku minister sprawiedliwości wydał rozporządzenie o przeniesieniu siedziby sądu grodzkiego z Białowieży do prężnie rozwijającej się w tym czasie Hajnówki (Dziennik PI Urzędowy RP nr 36, poz. 306). Władze gminy dążyły do rozwoju szkolnictwa. Obok trzech szkół powszechnych w Hajnówce znajdowała się Szkoła Przenysłu Drzewnego, przeniesiona w 1926 roku z Białowieży. Pod koniec lat trzydziestych czyniono starania o utworzenie gimnazjum.

W czasie II wojny światowej po krótkiej okupacji niemieckiej, w trzeciej dekadzie września 1939 r., teren województwa białostockiego zajęły wojska sowieckie . Po farsie wyborczej do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi w październiku 1939 r. i decyzjach tegoż zgromadzenia oraz uchwałach najwyższych władz ZSRR w listopadzie o włączeniu "Zachodniej Białorusi" do ZSRR, 4 grudnia Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało dekret o utworzeniu obwodu białostockiego. Początkowo na ziemiach zajmowanych przez Armię Czerwoną tworzono władze tymczasowe na szczeblach dotychczasowych powiatów. Od 15 stycznia 1940 r. w ramach unifikacji także w obwodzie białostockim wprowadzono podział na 24 rejony, w tym bielski. W skład obwodu białostockiego nie weszły rejony: hajnowski, kleszczelski i siemiatycki , które weszły w skład obwodu brzeskiego. Rejon hajnowski obejmował gminy: hajnowską, maszewską, część gmin narewskiej i białowieskiej. Ludność, szczególnie polską, dotknęły liczne represje i zsyłki w głąb Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W ostatniej dekadzie czerwca 1941 r. omawiany teren zajęły wojska niemieckie. Nowy okupant dekretem z 17 lipca tego roku utworzył okręg białostocki (Bezirk Bialystok) obejmujący obszar dawnego obwodu białostockiego poszerzonego na południowym wschodzie o gminy włączone w latach 1939-41 do obwodu brzeskiego oraz część powiatów brzeskiego i Pużańskiego, które przed 1939 r. należały do woj. poleskiego. Okręg Białystok został podzielony na osiem powiatów (Kreiskommissariatów). Największym z nich był Bielsk, który obejmował 25 gmin (Amtskommissariatów): Bielsk Podlaski, Białowieża, Boćki, Brańsk, Ciechanowiec, Dmitrowicze, Drohiczyn, Grodzisk, Kamieniec Litewski, Kleszczele, Mielnik, Milejczyce, Narew, Nowe Berezowo (któremu podlegała Hajnówka), Orla, Prużany, Ratajczyce, Rudnik, Siemiatycze, Suchopol, Szczerczewo, Szereszów, Wierzchowiec, Wysokie Litewskie, Wyszki. Okupacja niemiecka trwała do przełomu lipca i sierpnia 1944 r. W jej trakcie hitlerowcy dokonali zagłady ludności żydowskiej oraz wymordowali wielu chrześcijan.

W 1944 r. po zajęciu tych ziem władze radzieckie uznały początkowo pakt Ribbentrop-Mołotow z 1939 r. za obowiązujący i rozpoczęły organizację własnych struktur administracyjnych. Dopiero umowy z połowy sierpnia 1944 r. przyznały te tereny Polsce. Na podstawie decyzji Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 22 sierpnia 1944 r. przywrócono dawny, przedwojenny podział administracyjny. Powiat bielski został powiększony o część dawnego powiatu brzeskiego, w tym o gminę Hajnówka. Według danych urzędowych w styczniu 1945 r. teren powiatu bielskiego zamieszkiwało ponad 191 tys. osób, w tym ok. 55 proc. Polaków, ok. 45 proc. Białorusinów, a 0,1 proc. stanowili inni (Ukraińcy, Rosjanie i Żydzi).

Powojenne instytucje samorządu terytorialnego zostały powiązane z radami narodowymi, którym przyznano zadania organów uchwałodawczych. Zgodnie z dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 22 lipca 1944 r. terenowymi organami administracji rządowej zostali wojewodowie i starostowie. Służbowo i organizacyjnie podlegali ministrowi administracji publicznej, rzeczowo - poszczególnym ministrom. Starostów mianował minister administracji publicznej na wniosek wojewody zaopiniowany przez powiatową radę narodową. Organem wykonawczym samorządu terytorialnego szczebla powiatowego był wydział powiatowy kierowany przez starostę. Nadzór nad wydziałem powiatowym powierzono organom administracji rządowej, organom wykonawczym wyższego stopnia oraz radom narodowym.

Powiatowa Rada Narodowa w Bielsku Podlaskim ukonstytuowała się 29 sierpnia 1944 r. Przewodniczącym jej został wybrany Wincenty Hermanowski z Bielska, zastępcą przewodniczącego Adolf Chomicki, a sekretarzem Edward Zalewski. Prezydium PRN zostało wyłonione na posiedzeniu Polskiej Partii Robotniczej w dniu 7 października 1944 r. Zasięg działania Powiatowej Rady Narodowej obejmował teren powiatu bielskiego w ówczesnych jego granicach administracyjnych.

Zadania rady narodowej wykraczały poza tradycyjną rolę samorządu terytorialnego, rada była bowiem jednocześnie organem planowania działalności publicznej i kontroli administracji rządowej. Bardzo rozległy nadzór nad działalnością rad sprawowały rady wyższego stopnia, wszystkie zaś podlegały Krajowej Radzie Narodowej. Organami powiatowej rady narodowej było prezydium, komisje oraz wydział powiatowy. Większość uchwał wymagała zatwierdzenia przez prezydium rady wyższego szczebla.

W wyniku realizacji ustawy z 20 marca 1950 r. powstały jednolite organy władzy państwowej. Zlikwidowany wówczas został samorząd terytorialny, zniesiono istniejące organy administracji rządowej ogólnej - stanowiska wojewodów, wicewojewodów, starostów i wójtów oraz wydziały wojewódzkie i powiatowe urzędów wojewódzkich i starostw. Komisje Powiatowej Rady Narodowej kontynuowały swoją działalność w niezmienionej formie. Zadania rad określono bardzo szeroko, między innymi: kierowanie działalnością gospodarczą, społeczną, kulturalną, ochroną porządku publicznego, uchwalanie terenowych budżetów i planów gospodarczych. Rady obradowały w sesjach zwyczajnych, w terminach wynikających z ustaw, oraz nadzwyczajnych zwoływanych decyzją samej rady. Organami wykonawczymi rad były kolegialne, wybierane przez rady prezydia, sprawujące na podległym terenie wszystkie funkcje wykonawcze władzy państwowej, wykonujące uchwały rad oraz polecenia władzy zwierzchniej. Pracami prezydium kierował przewodniczący, prezydia zaś dzieliły się na wydziały.

Powstanie powiatu hajnowskiego


W okresie powojennym największy w Polsce powiat bielski ulegał reorganizacjom terytorialnym - 22 marca 1952 r. wydzielono z niego powiat siemiatycki, a rozporządzeniem 22 sierpnia 1953 r. (Dz. U. nr 41, poz. 192 z 1953 r.) utworzono powiat hajnowski. Hajnówka, mająca prawa miejskie od 1 stycznia 1951 r., w dniu 1 stycznia 1954 r. stała się siedzibą władz powiatowych. W skład powiatu hajnowskiego weszło miasto Hajnówka oraz 12 gmin: Białowieża, Czeremcha (siedź. GRN - Czeremcha Osada), Czyże, Dubicze Cerkiewne, Klejniki, Kleszczele, Lewkowo Stare, Łosinka, Narew, Narewka, Nowoberezowo, Policzna. Pierwszym przewodniczącym Prezydium Powiatowej Rady Narodowej został Henryk Witek a jego zastępcą Władysław Golnik skierowany do pracy z Siemiatycz. 5 grudnia 1954 r. odbyły się wybory do Powiatowej Rady Narodowej, w których wybrano 70 radnych i 13 zastępców.

Hajnówka po wojnie przeżywała kryzys mieszkaniowy. W celu uzyskania pomieszczeń dla tworzących się instytucji i urzędów organizowanego powiatu hajnowskiego na przełomie lat 1953-54 oraz w związku z żywiołowym napływem ludności do miasta z okolicznych wsi i spoza granic powiatu, Prezydium MRN podjęło uchwałę ograniczającą powierzchnię użytkową mieszkania na osobę pracującą do 7 m2 , a na członka rodziny do 5 m2. Na początku 1954 r. wszystkie instytucje, urzędy i biura zostały zlokalizowane w lokalach mieszkalnych, uzyskiwanych z licznych eksmisji i ścieśnień mieszkaniowych (budynki Tokarskiego, Orzechowskiego, Zakrzewskiego, Lubowickiego). Prezydium Powiatowej Rady Narodowej mieściło się w domu Włodarskiego na ul. Warszawskiej (obecne Przedszkole nr 2), w 1961 r. przeniosło się do nowego budynku (obecnie ul. Zina 1).

(776kB)

Obchody 1 Maja 1955 r. w Hajnówce. Na trybunie honorowej przy Zakładach Drzewnych przemawia I sekretarza Komitetu Powiatowego PZPR - W. Sopoćko. Na trybunie honorowej: Przewodnicząca PZLK - P.Grodecka, przewodniczący PZ ZMP - K. Leszczyński, przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - H. Witek, przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej - M. Lemberg, sekretarz KM PZPR - K. Dackiewicz oraz prezes PZ ZSCh - M. Komkowski.

Później funkcje przewodniczących pełnili: Wiaczesław Wnuczko, Aleksander Chilecki, Piotr Tofiluk, Aleksander Chilecki, Mikołaj Samocik.

Kolejne zmiany w systemie rad narodowych dokonane zostały ustawą z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych. Charakter terenowych organów administracji państwowej o dużym stopniu samodzielności uzyskały wydziały, podporządkowane prezydium. Ich kierownicy mogli samodzielnie podejmować decyzje bieżące w indywidualnych sprawach.

W 1973 r. charakter terenowych organów administracji państwowej uzyskali wojewodowie, naczelnicy lub prezydenci miast, a przejściowo również naczelnicy powiatów. Naczelnicy stali na czele urzędów powiatowych. Naczelników powiatów powoływał prezes Rady Ministrów po zaopiniowaniu przez powiatową radę narodową, pozostałe organy powoływał wojewoda także po uzyskaniu opinii rady narodowej.

Prezydia straciły charakter organów administracji państwowej wskutek powołania osobnych terenowych organów administracji zespolonej. Zgodnie z ustaleniami Konferencji Krajowej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z 1973 r. funkcje przewodniczących rad powierzono I sekretarzom odpowiednich ogniw partyjnych (komitetów wojewódzkich, powiatowych, gminnych).

Ustawą z 28 maja 1975 r. (z wejściem w życie od 1 czerwca) dokonano reformy administracyjnej kraju. Sejm PRL przyjął ustawę o nowym - dwustopniowym - podziale administracyjnym kraju. W miejsce 17 dużych województw utworzono 49 małych i z dniem 1 czerwca 1975 roku powiat hajnowski przestał istnieć.

Wybrany w czerwcowych wyborach w 1989 r. Sejm uchwalił w dniu 8 marca 1990 r. ustawę o samorządzie terytorialnym, w dniu 22 marca o terenowych organach rządowej administracji ogólnej oraz o pracownikach samorządowych. Wraz z ustawą wprowadzającą, tzw. kompetencyjną, oraz ustawą o ustroju samorządu miasta stołecznego Warszawy, stworzyły one podstawy prawne nowego systemu administracji terenowej. Został on oparty na dualizmie wykonywania administracji publicznej w terenie, podzielonej między administrację rządową i samorząd terytorialny, przywrócony na szczeblu gminy. Gmina działając poprzez swoje organy (rada gminy i zarząd pod przewodnictwem wójta lub odpowiednio: burmistrza, prezydenta) wykonywać zaczęła zadania własne i zlecone. Jednocześnie w 1990 r. nastąpiła komunalizacja mienia. Administracja rządowa w województwie (wojewodowie) uzupełniona została w terenie przez stworzenie rejonów na czele z kierownikami urzędów rejonowych. Przewodniczącymi Urzędu Rejonowego w Hajnówce byli: Władysław Grabiak, Jan Skiepko, Czesław Młodzianowski. Utrzymano zasadniczy dwustopniowy podział terytorialny, rejony stanowiły tylko jednostkę pomocniczą.

Stan ten trwał do 1 stycznia 1999 r., kiedy to ponownie dokonano reformy administracyjnej kraju. Weszły wówczas w życie ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym i wojewódzkim oraz ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa.

(776kB)


Obecnie powiat hajnowski wchodzi w skład województwa podlaskiego i składa się z 8 gmin: miejska Hajnówka, miejsko-wiejska Kleszczele, wiejska Hajnówka, Białowieża, Czeremcha, Narew, Narewka, Dubicze Cerkiewne. Od 1999 roku starostą hajnowskim jest Włodzimierz Pietroczuk.

20 lutego 2009 r. odbyły się uroczystości jubileuszowe z okazji 10-lecia Powiatu Hajnowskiego. Jubileusz powiatu hajnowskiego swoją obecnością zaszczycili: Jego Ekscelencja arcybiskup hajnowski Miron, Jego Ekscelencja biskup drohiczyński - Antoni Dydycz, Pan Senator Włodzimierz Cimoszewicz, posłowie: Jarosław Matwiejuk i Jarosław Zieliński, radni sejmiku wojewódzkiego: Pan Jan Syczewski - wiceprzewodniczący Sejmiku, Pan Mikołaj Janowski, Pan Zbigniew Krzywicki, Pani Ewa Wojewódki - Dyrektor Generalny Urzędu Wojewódzkiego reprezentująca Wojewodę Podlaskiego, Konsul Generalny RB w Białymstoku Pan Michał Alaksiejczyk, delegacje z zaprzyjaźnionych rejonów białoruskich z Prużan, Swisłoczy i Kamieńca, przedstawiciele współpracujących z Powiatem Hajnowskim, instytucji wojewódzkich i regionalnych, Pan Romuald Domański - przedstawiciel Fundacji Wspomagania Wsi, Pan Franciszek Wiśniewski - Starosta Augustowski i przewodniczący Konwentu Starostów Województwa Podlaskiego, Pan Sławomir Snarski - Starosta Bielski, Pan Mikołaj Mantur - Wicestarosta Siemiatycki, Pan Bogusław Zduniewicz - przewodniczący Rady Powiatu Siemiatyckiego, Pan Wojciech i Artur Szwoch - prezesi Polskiej Izby Handlu Zagranicznego Certyfikacja w Gdyni, radni trzech kadencji powiatu hajnowskiego, obecni i byli wójtowie gmin należących do Stowarzyszenia Samorządów Euroregionu Puszcza Białowieska, przewodniczący Rad Gmin, przedstawiciele hajnowskiego biznesu, przedstawiciele instytucji, inspek-cji, służb i innych jednostek współpracujących z powiatem hajnowskim, przedstawiciele organizacji pozarządowych i kierownicy jednostek organizacyjnych powiatu oraz pracownicy starostwa.

(74kB)


Z okazji jubileuszu uhonorowano osoby, którym Rada Powiatu nadała tytuł "Zasłużony dla Powiatu Hajnowskiego" . Wyróżnieni zostali: Pan Włodzimierz Cimoszewicz za szczególne zasługi na rzecz promocji i rozwoju powiatu, Pan Sergiusz Martyniuk i Pani Mieczysława Alina Bogdanowicz za szczególne zasługi na rzecz rozwoju gospodarczego powiatu, ks. Michał Niegierewicz za szczególne zasługi w działalności społecznej powiatu, Pani Barbara Kuzub - Samosiuk za szczególne zasługi w działalności kulturalnej powiatu, Pan Jakub Ostapczuk i Pan Aleksander Prokopiuk za szczególne zasługi w działalności sportowej powiatu.

Przewodniczącą Rady Powiatu I kadencji była Olga Rygorowicz, w II kadencji tę funkcję pełnił Mikołaj Michaluk a w III przewodniczącym rady Powiatu był Sergiusz Kojło (obecnie znów funkcję przewodniczącego pełni Mikołaj Michaluk). Wszyscy radni trzech kadencji otrzymali pamiątkowe statuetki jako symboliczne podziękowanie za pracę przy tworzeniu i rozwoju powiatu.